Zapraszamy na seminarium “Podmiotowość roju i bezradność historyka. O problemach badań nad relacjami między pszczołami i ludźmi w epokach dawnych” z udziałem Profesor Anety Pieniądz i dr Karoliny Echaust, czwartek, 19 marca, godz. 18:00 (ZOOM)
Zapraszamy na kolejne seminarium im. Jerzego Topolskiego, podczas którego Profesor Aneta Pieniądz (Wydział Historii Uniwersytetu Warszawskiego) wygłosi referat pt. „Podmiotowość roju i bezradność historyka. O problemach badań nad relacjami między pszczołami i ludźmi w epokach dawnych”, a komentarz przedstawi dr Karolina Echaust. Czwartek, 19 marca, godz. 18:00 (ZOOM). Prosimy o rejestracje na seminarium w celu uzyskania linku do ZOOM (tutaj).
Aneta Pieniądz, “Podmiotowość roju i bezradność historyka. O problemach badań nad relacjami między pszczołami i ludźmi w epokach dawnych”
Moje badania nad relacją między pszczołami, lasem i człowiekiem bazują przede wszystkim na korpusie źródeł dotyczących bartników starostwa leżajskiego w XV-XVIII w. Zainteresowanie tym tematem nie pojawiło się w sposób typowy dla refleksji akademickiej (źródło/temat/stan badań), ale było następstwem doświadczenia obserwacji pszczół w rodzinnej pasiece i namysłu nad wzajemnym oddziaływaniem między człowiekiem i zwierzęciem; doświadczenie to przełożyło się na przedmiot badania historycznego. Taki punkt wyjścia spowodował, że od początku istotne dla mnie były zagadnienia dotyczące podmiotowości pszczół, ich sprawczości rozumianej w tym wypadku przede wszystkim jako wielowymiarowy wpływ wywierany na człowieka. Początkowo bezpieczne wydawało się wykorzystanie jako ramy teoretycznej teorii aktora-sieci, zwłaszcza w ujęciu Michela Callona. W przypadku badania dziejów związku pszczoła-człowiek tradycyjny warsztat historyka i dostępne ujęcia teoretyczne okazują się jednak niewystarczające. Wynika to nie tylko ze specyfiki podstawy źródłowej, ale także z szerszych uwarunkowań przekraczających granice dyscyplinowe. Humanistyczna refleksja teoretyczna uprawiana w nurcie badań nad zwierzętami jak na razie w niewielkim stopniu objęła bezkręgowce, skupiając się na zwięrzętach „podobnych do nas”, które mogą mieć indywidualne biografie, których funkcje poznawcze można opisać w zrozumiałych kategoriach, których doświadczenie da się oswoić, a może nawet przyswoić, w sensie proponowanym w ramach zwrotu etycznego. Bezkręgowce, w tym zwłaszcza te społeczne, są tak bardzo odległym „innym”, że kiedy mówimy o podstawowych ich aktywnościach jak „postrzeganie”, „komunikowanie się”, „podejmowanie decyzji”, „wchodzenie w interakcje” (w tym z człowiekiem), musimy je każdorazowo redefiniować, uwzględniając konsekwencje tej odmienności. Jest to jednak bardzo trudne. W przypadku badań historycznych nie wiemy nawet, kogo badamy – pszczoła miodna z przeszłości, wbrew potocznemu przekonaniu, nie jest tym samym, czym zwierzęta obecne w dzisiejszych pasiekach. Pszczoła miodna dziko żyjąca jest przedmiotem badania biologów od stosunkowo krótkiego czasu, a tylko te populacje mogą w pewnym stopniu dostarczyć wiedzy o prawdopodobnych zachowaniach pszczół sprzed wprowadzenia gospodarki pasiecznej. Pomocne nie są także próby rekonstrukcji bartnictwa. Odrębnym problemem jest też ograniczona wiedza na temat środowiska, w którym koegzystowali ludzie i pszczoły. Czy wobec tych problemów badania pszczelo-ludzkiej relacyjności mieszczące się w ramach studiów historycznych nad epokami dawnymi są możliwe? Mimo wszystko, wydaje się, że warto podjąć takie próby.
Aneta Pieniądz – dr hab., adiunkt na Wydziale Historii Uniwersytetu Warszawskiego, Zakład Historii Średniowiecznej. Zainteresowania badawcze: historia społeczna wczesnego średniowiecza, historia kobiet i rodziny, dzieje pszczół i ludzi z pszczołami związanych, akademicka dydaktyka historii. Najważniejsze publikacje: Tradycja i władza. Królestwo Włoch pod panowaniem Karolingów 774-875, Wrocław 2007; (współaut.) Clavis scriptorum et operum Medii Aevi Poloniae, Kraków 2019; Fraternal Bonds in the Early Middle Ages, Leeds 2023; (współred.) Status and Social Roles of Women in Central Europe in the Middle Ages, London 2026 (w druku).
Karolina Echaust – antropolożka kulturowa, etnolożka, doktor nauk humanistycznych. Jej zainteresowania naukowe dotyczą szczególnie humanistyki środowiskowej, krytycznych studiów nad dziedzictwem kulturowym i naturalnym, etnografii międzygatunkowej oraz studiów nad nauką i technologią. Członkini European Association for Critical Animal Studies, zespołu ekspertów UNESCO ds. ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego miasta oraz wiceprezeska Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Oddział w Poznaniu. Autorka m.in. książki Ludzie i pszczoły. Antropologia polskiego bartnictwa (Scholar 2025).
