Aktualności Działania Komisji

W dniach 26–29 sierpnia 2026 roku w Lipsku, pod hasłem „The Past, the Present, and the Future of History”, odbyła się konferencja zorganizowana z okazji 100-lecia Międzynarodowego Komitetu Nauk Historycznych (The International Committee of Historical Sciences CISH).

Teoria historii i historia historiografii na jubileuszowej konferencji CISH w Lipsku (26–29 sierpnia 2026 r.)

W dniach 26–29 sierpnia 2026 roku w Lipsku odbyła się konferencja zorganizowana z okazji 100-lecia Międzynarodowego Komitetu Nauk Historycznych (The International Committee of Historical Sciences / Comité international des Sciences historiques, ICHS/CISH). Konferencja, odbywająca się pod hasłem „The Past, the Present, and the Future of History”, miała szczególne znaczenie dla środowiska zajmującego się teorią historii i historią historiografii. Sam jubileusz CISH prowokował bowiem do postawienia pytań nie tylko o dzieje międzynarodowej organizacji historyków, lecz także o przemiany modeli wiedzy historycznej, instytucjonalne warunki jej wytwarzania oraz przyszłość dyscypliny. W programie znalazło się 59 paneli, z których kilka bezpośrednio podejmowało problematykę historiograficzną, teoretyczną i metahistoryczną (tutaj).

Pierwszy dzień konferencji zwieńczył wykład plenarny prof. Antje Flüchter z Uniwersytetu w Bielefeld, przewodniczącej Verband der Historiker und Historikerinnen Deutschlands (VHD), zatytułowany „History Under Pressure: Expertise, Critique, and the Future of the Discipline”. W swoim wystąpieniu podkreślała szczególne znaczenie refleksji metodologicznej i teoretycznej dla współczesnej historiografii, wskazując, że w sytuacji nasilających się presji politycznych, społecznych i technologicznych historia potrzebuje nie tylko nowych badań empirycznych, lecz także krytycznego namysłu nad własnymi założeniami, kategoriami i sposobami wytwarzania wiedzy. W tym sensie wykład dobrze wyznaczył ton całej konferencji, sytuując teorię historii i metodologię nie na obrzeżach dyscypliny, lecz w samym centrum debaty o jej przyszłości, odpowiedzialności publicznej i zdolności do zachowania autonomii.

Ważną rolę odegrała International Commission for the History and Theory of Historiography (ICHTH), która przygotowała dwa panele bezpośrednio związane z teorią historii i historią historiografii: „Publishing in Historiography and Historical Theory: A Roundtable for Early Career Researchers” oraz „The Future of Historiography”. Pierwszy z nich był adresowany przede wszystkim do doktorantów i badaczy rozpoczynających karierę akademicką. Punktem wyjścia była obserwacja, że choć czytanie publikowanych badań stanowi podstawę kształcenia historycznego, praktyczna wiedza o tym, jak funkcjonuje akademicki obieg publikacyjny, rzadko wchodzi do programu studiów. Panel połączył perspektywę wydawców akademickich i redaktorów najważniejszych periodyków z tego obszaru. Wzięli w nim udział Eve Setch z Routledge i Lucy Rhymer z Cambridge University Press, a także Kalle Pihlainen, redaktor naczelny Rethinking History, oraz David Gary Shaw, wieloletni associate editor History and Theory. Obradom przewodniczył Daniel Woolf, redaktor serii Cambridge University Press Elements in Historical Theory and Practice, we współpracy z Marnie Hughes-Warrington. Program konferencji zapowiadał wystąpienie Shawa „The Archaic Attitude of the Gatekeeper: Editors, Judgement, and Scarcity” oraz referat Pihlainena „The Journal as Forum”.

Dyskusja koncentrowała się na procesie publikacyjnym: od przygotowania propozycji artykułu lub książki, poprzez recenzowanie, rewizje i produkcję tekstu, po korektę i publikację. Omawiano również kryteria stosowane przez redaktorów i wydawców, najczęstsze błędy popełniane przez autorów oraz kwestie związane z Open Access. Istotny był przy tym sam sposób postawienia problemu: publikowanie zostało potraktowane nie jako techniczne zakończenie procesu badawczego, lecz jako część infrastruktury epistemicznej historiografii.

Z tego punktu widzenia szczególnie ciekawa była obecność Kalle Pihlainena i Gary’ego Shawa. Reprezentowali oni dwa czasopisma mające fundamentalne znaczenie dla współczesnej refleksji nad teorią historii: Rethinking History i History and Theory. Pihlainen, mówiąc o „journal as forum”, akcentował rolę czasopisma jako miejsca debaty, wymiany stanowisk i kształtowania nowych problemów badawczych. Temat Shawa z kolei kierował uwagę ku roli redaktora jako „gatekeepera” oraz ku napięciu między eksperckim osądem, ograniczoną przestrzenią publikacyjną i mechanizmami selekcji.

Drugim centralnym wydarzeniem ICHTH była sesja „The Future of Historiography”, również zorganizowana przez Daniela Woolfa i Marnie Hughes-Warrington, której przewodniczył Antoon De Baets, prezydent Komisji. Założenie panelu było wyraźnie przyszłościowe: jego uczestnicy pytali, gdzie może znaleźć się dyscyplina historii za sto lat i co takie pytanie oznacza dla refleksji oraz działania już dziś. Problematyka referatów obejmowała przyszłość uniwersytetu i akademii, znaczenie czasu jako kategorii działania, rolę historii jako narzędzia orientacji w warunkach nakładających się kryzysów, kwestię monopolizacji interpretacji przeszłości przez zawodowych historyków oraz konsekwencje antropocenu dla sposobów myślenia o historii.

Sesję otworzył Antoon De Baets wystąpieniem „Introduction: The Return of Professor Pirenne”. Następnie prof. Ewa Domańska, członkini zarządu ICHTH i jej była przewodnicząca, przedstawiła referat „Anticipatory History”. Zaproponowana w nim perspektywa przesuwała refleksję z tradycyjnie retrospektywnego rozumienia historii ku pytaniu o to, w jaki sposób wiedza o przeszłości może uczestniczyć w antycypowaniu przyszłości, budowaniu gotowości i społecznej rezyliencji w czasach polikryzysu oraz kształtowaniu odpowiedzialności wobec przyszłych pokoleń. W szerszym kontekście wystąpienie dotyczyło także prawa człowieka do nauki i roli dyplomacji naukowej jako jednego z narzędzi ochrony międzynarodowej przestrzeni tworzenia wiedzy. Ethan Kleinberg w wystąpieniu „There Is No Going Back: The Future of Historiography” podjął problem niemożności prostego powrotu do dawnych modeli wiedzy historycznej i zawodowej tożsamości historyka. Marek Tamm, autor referatu „Historiography as Seen from the Future”, zaproponował odwrócenie zwyczajowej perspektywy historii historiografii i spojrzenie na współczesne praktyki historyczne niejako z punktu widzenia przyszłości. Marnie Hughes-Warrington w wystąpieniu „Will Artificial Historians Replace Human Historians?” postawiła natomiast pytanie o wpływ sztucznej inteligencji na autorstwo, interpretację, krytyczny osąd i przyszły status zawodu historyka.

Oba panele ICHTH dobrze się uzupełniały. „The Future of Historiography” pytał o epistemologiczne i temporalne horyzonty przyszłej dyscypliny, natomiast „Publishing in Historiography and Historical Theory” kierował uwagę ku instytucjonalnym warunkom, w których wiedza teoretyczna i historiograficzna jest produkowana, oceniana i rozpowszechniana. Razem tworzyły interesującą diagnozę współczesnego pola: przyszłość teorii historii zależy nie tylko od nowych koncepcji czasu, sprawstwa czy sztucznej inteligencji, ale także od bardziej przyziemnych — choć bynajmniej nie mniej ważnych — kwestii związanych z dostępem do publikacji, kulturą i polityką redakcji czasopism naukowych i kształtem międzynarodowych forów naukowych.

W programie jubileuszowej konferencji znalazły się również inne sesje bezpośrednio związane z historią historiografii. Panel „Learning from the History of CISH for the Future of History as Science”, przygotowany wspólnie przez VHD, ICHTH i ENIUGH, łączył rekonstrukcję historii samego Komitetu z refleksją nad przyszłością dyscypliny. Lila Zeller wygłosiła referat „The Internationalisation of Historical Science and Historiographia magistra vitae”, zaś Norbert Fabian przedstawił wystąpienie „Reflexions on Karl Dietrich Erdmann, ‘Die Ökumene der Historiker’, and Beyond. Learning from the History of CISH for the Future of Historiography”. W gronie komentatorów znaleźli się m.in. Jürgen Kocka, Edward Wang i Antoon De Baets.

Z kolei panel „Historiography in the International Arena: The CISH and the Making of Twentieth-Century Historical Knowledge” pokazywał CISH jako jednego z aktorów kształtujących międzynarodowe pole nauk historycznych w XX wieku. Referaty dotyczyły m.in. warszawskiego kongresu CISH z 1933 roku, internacjonalizacji historiografii francuskiej oraz wpływu globalnych konfliktów na rozwój narodowych tradycji historiograficznych.

Konferencja w Lipsku pokazała zatem, że udział polskiego środowiska historycznego w pracach CISH ma charakter nie tylko reprezentacyjny, ale także programotwórczy. Polscy badacze uczestniczyli w debatach dotyczących przyszłości historiografii, historii gospodarczej, edukacji historycznej, historii publicznej, sztucznej inteligencji, historii kobiet, demografii, historii Europy Środkowo-Wschodniej i historii transnarodowej. Co równie istotne, byli obecni w gremiach, w których kształtowane są instytucjonalne ramy międzynarodowej współpracy historyków. Szczególną rolę podczas konferencji pełnił prof. Krzysztof Makowski z Wydziału Historii UAM, wiceprezydent CISH w kończącej się kadencji. Uczestniczył on w Zgromadzeniu Ogólnym CISH, podczas którego podejmowano kluczowe decyzje dotyczące przyszłości Komitetu – w tym zmian statutowych, wyboru nowych władz (tutaj) oraz miejsca kolejnego międzynarodowego kongresu

Ważnym polskim akcentem była także rozbudowana sesja „Development and Reception of Polish Economic Historiography Achievements in the 20th and 21st Centuries”, zorganizowana przez Lucynę Błażejczyk-Majkę, Tadeusza Janickiego i Damiana Bębnowskiego pod auspicjami Komitetu Nauk Historycznych PAN. Jej uczestnicy analizowali przemiany metodologiczne polskiej historii gospodarczej, jej rozwój instytucjonalny oraz międzynarodową recepcję. Szczególnie interesujące z punktu widzenia historii historiografii było wystąpienie Joanny Jaroszyk i Uwe Müllera: „Between the Eastern Bloc and the ‘West’. The Position of the Journal ‘Studia Historiae Oeconomicae (SHO)’ in Debates on Modern Economic History during the 1970s and 1980s”. Autorzy pokazali rolę czasopisma jako kanału wymiany wiedzy między historiografiami funkcjonującymi po dwóch stronach żelaznej kurtyny.

Istotnym wydarzeniem z perspektywy historii historiografii była sesja „Women Historians and East Central European Historiography: Opportunities and Inequalities”, zorganizowana przez Barbarę Klich-Kluczewską z Uniwersytetu Jagiellońskiego i Beatę Możejko z Uniwersytetu Gdańskiego pod auspicjami Komitetu Nauk Historycznych PAN. Punktem wyjścia panelu była diagnoza podwójnej marginalizacji: z jednej strony kobiety i problematyka gender przez długi czas pozostawały na obrzeżach historiografii Europy Środkowo-Wschodniej, z drugiej zaś sama historiografia tego regionu była często marginalizowana w obrębie międzynarodowych badań nad historią kobiet i gender. Program konferencji wskazywał, że panel koncentrował się na reprezentacji kobiet w środowisku akademickim oraz na konsekwencjach przemian instytucjonalnych XX i XXI wieku dla ich karier historycznych.

Referaty pokazywały te procesy w perspektywie porównawczej i transnarodowej. Iwona Dadej w wystąpieniu „Historikerinnen Europas im Kampf um Anerkennung und Sichtbarkeit jenseits und diesseits Academia, 1890–1939, mit Beispielen aus Polen und Deutschland” analizowała walkę kobiet historyczek o uznanie i widzialność zarówno wewnątrz, jak i poza strukturami akademickimi na przykładzie Polski i Niemiec. Georgeta Nazarska w referacie „Female Historians among Bulgarian Academics. Career Paths in the 1920s–1980s” przedstawiła ścieżki zawodowe historyczek w bułgarskim środowisku akademickim. Michaela Antonín Malaníková w wystąpieniu „‘The Future Is Not Enough for Feminists’? Czech Medieval Women’s/Gender History as a Scholarly Field since 1918” rekonstruowała rozwój czeskiej historii kobiet i gender jako autonomizującego się pola badawczego, natomiast Kateryna Kobchenko przedstawiła intelektualną biografię ukraińskiej historyczki Natalii Polonskiej-Wasylenko, lokując ją na przecięciu historii gender, historii narodowej i historii transnarodowej.

Wyraźnie zaznaczyła się także obecność prof. Joanny Wojdon z Uniwersytetu Wrocławskiego, jednej z kluczowych polskich badaczek historii publicznej i dydaktyki historii. Jako przewodnicząca International Society for History Didactics współtworzyła i prowadziła kilka sesji poświęconych relacjom między badaniami historycznymi, edukacją i sferą publiczną. W panelu „International Research in History Education – A Multiple-Perspective Overview” wygłosiła referat „History Education and Public History”, a wraz z Małgorzatą Pakier z European Network Remembrance and Solidarity zorganizowała roundtable „What’s the Point of History… If We Never Learn? Revisiting the Premises of Public History and Civic Education in View of the Challenges of the XXIst Century”, poświęcony społecznym funkcjom historii i obywatelskiemu wymiarowi edukacji historycznej. Uczestniczyła również w sesji „AI for the Historian’s Craft”, przedstawiając referat „AI in History Education – Opportunities and Challenges”, oraz organizowała panele dotyczące etycznych i technologicznych wyzwań nauczania historii. Jej aktywność dobrze pokazywała, że historia publiczna była w Lipsku traktowana nie jako działalność popularyzatorska na marginesie akademii, lecz jako ważne pole refleksji nad odpowiedzialnością historyków, społecznym obiegiem wiedzy i sposobami jej funkcjonowania w warunkach politycznej polaryzacji i technologicznej zmiany. Gratulujemy Profesor Joannie Wojdon wyboru do zarządu CISH i życzymy powodzenia w pracy na rzecz międzynarodowej społeczności historyków.

Jubileuszowa konferencja CISH pokazała wyraźnie, że teoria historii i historia historiografii zajmują ważne miejsce w refleksji nad przyszłością dyscypliny. Szczególnie interesujące okazało się połączenie trzech poziomów analizy: pytania o epistemologiczny i temporalny status wiedzy historycznej, badania nad historycznymi przemianami historiografii oraz krytycznej refleksji nad instytucjami, czasopismami i technologiami, które tę wiedzę współtworzą. W tym sensie lipskie obrady nie były wyłącznie jubileuszowym bilansem minionego stulecia. Były przede wszystkim próbą odpowiedzi na pytanie, jakie formy wiedzy historyczne i jakie instytucje będą potrzebne w następnym stuleciu. Lipsk pokazał także, że teoria historii służy jako laboratorium myślenia o tym, czym historia może stać się w przyszłości.