W dniach 12–15 lipca 2026 r. w Kazimierzu Dolnym odbyła się ogólnopolska konferencja naukowo-dydaktyczna „Historia w kontekstach (nie)oczywistych”, zorganizowana przez Sekcję Teorii i Historii Historiografii oraz Metodologii Historii Komitetu Nauk Historycznych PAN we współpracy z Towarzystwem Historiograficznym, Wydziałem Historii i Archeologii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Szkołą Doktorską Nauk Humanistycznych i Sztuki UMCS, Instytutem Historii UMCS, Centrum Historii Wizualnej i Kultury Cyfrowej UMCS oraz czasopismem „Historyka. Studia Metodologiczne”. Konferencja zgromadziła badaczki i badaczy reprezentujących najważniejsze ośrodki akademickie w Polsce, tworząc forum wymiany doświadczeń poświęcone współczesnym wyzwaniom teorii historii, historii historiografii i metodologii historii oraz przyszłości badań historycznych.
Konferencję otworzyła przewodnicząca Sekcji, prof. dr hab. Ewa Domańska. W wystąpieniu inauguracyjnym podkreśliła potrzebę budowania akademickiego pokrewieństwa (academic kinship – określenie Kathleen McConnell) opartego na zaufaniu, wzajemnym wsparciu, odpowiedzialności i kulturze dialogu. Zwróciła uwagę, że wobec nasilającej się atomizacji środowiska oraz erozji relacji koleżeńskich budowanie wspólnoty akademickiej opartej na idei intelektualnego i etycznego pokrewieństwa (dzielenia wspólnej wizji profesji historycznej i kultury akademickiej) staje się jednym z najważniejszych źródeł odporności nauki w obliczu wyzwań współczesności. Szczególne miejsce poświęciła doktorantom i studentom, podkreślając, że są oni już dziś współtwórcami dyscypliny, a nie jedynie jej przyszłością. Ich odwaga intelektualna, otwartość metodologiczna oraz gotowość do podejmowania nowych problemów badawczych wyznaczają kierunki dalszego rozwoju refleksji historycznej.
Program konferencji obejmował dwa wykłady mistrzowskie, dwie sesje plenarne, warsztat metodologiczny oraz dwie rozbudowane sesje seminaryjne dla doktorantów i studentów. Taka konstrukcja programu umożliwiła połączenie refleksji teoretycznej, praktyki badawczej oraz dyskusji nad projektami rozwijanymi zarówno przez starszych stażem jak i przez młodych badaczy.
WYKŁADY MISTRZOWSKIE
Prof. dr hab. Ewa Domańska (UAM) Historia antycypacyjna. O przyszłości wiedzy o przeszłości
W swoim wykładzie mistrzowskim Profesor Ewa Domańska przedstawiła koncepcję historii antycypacyjnej jako zorientowanego na przyszłość sposobu myślenia historycznego, który traktuje przeszłość jako źródło wiedzy praktycznej służącej rozwijaniu zdolności antycypacyjnych, adaptacyjnych i odpornościowych niezbędnych do funkcjonowania w warunkach współczesnych kryzysów. Zaprezentowany projekt redefiniuje społeczną rolę historii, przesuwając punkt ciężkości z interpretowania przeszłości ku współtworzeniu przyszłości poprzez rozwijanie kultury gotowości, obowiązku antycypacji oraz zorientowanej na przyszłość antycypacyjnej epistemologii historii.
Prof. dr hab. Jan Pomorski (Akademia WSEI, prof. em. UMCS) O etyce i myśleniu historycznym. Dlaczego warto być historykiem jutra
Profesor Pomorski w swoim wykładzie o związkach etyki z myśleniem historycznym skonfrontował ze sobą dwie postawy: (1) naukowca uprawiającego czystą refleksję metahistoryczną nad kategorią “myślenie historyczne”, podkreślającego przede wszystkim majeutyczną funkcję metodologii wobec praktyki badawczej historyków oraz (2) badacza, który dostrzega w myśleniu historycznym przede wszystkim jego funkcję sprawczą – dziejotwórczą, motywującą ludzi do określonych działań “tu i teraz” w kontekście horyzontu ich oczekiwań w stosunku do przyszłości. Tą drugą postawę dookreśla Pomorski poprzez figurę “historyka jutra”, odwołując się do swej świeżo wydanej książki “Historyk jutra. Portret intelektualny Timothy’ego Snydera” (Lublin 2026).
WARSZTAT METODOLOGICZNY
Dr hab. Beaty Jarosz-Mazur (UMCS)
Istotnym elementem programu był warsztat dr hab. Beaty Jarosz-Mazur (Instytut Językoznawstwa i Literaturoznawstwa UMCS) „Nowoczesne narzędzia i zasoby w praktyce badawczej humanisty – rekonesans”. Spotkanie miało charakter praktyczny i poświęcone było prezentacji współczesnych zasobów cyfrowych oraz narzędzi wspierających badania historyczne, obejmujących m.in. korpusy językowe, platformy CLARIN, narzędzia transkrypcji i OCR, programy do analizy tekstów oraz wizualizacji danych. Warsztat pokazał, jak dynamicznie zmienia się warsztat współczesnego historyka i jakie możliwości otwierają narzędzia humanistyki cyfrowej. (Zob. wybór cyfrowych narzędzi i zasobów zaprezentowany podczas warsztatu – tutaj.)
SESJE PLENARNE
Dr hab. Piotr Witek, prof. UMCS Historyczność filmu historycznego w perspektywie refleksji teoretyczno-metodologicznej. „Pokłosie” Władysława Pasikowskiego jako film (nie)historyczny
W swoim referacie Piotr Witek przedstawił analizę i interpretację „Pokłosia” w reżyserii Władysława Pasikowskiego jako filmu (nie)historycznego, odwołując się do opracowanej przez niego koncepcji historyczności rozumianej jako kategoria heterogeniczna. Zgodnie z tym ujęciem historyczność nie stanowi immanentnej właściwości przedmiotu, lecz jest relacyjnym efektem jego poznawczego, interpretacyjnego i narracyjnego ujęcia jako historycznego. Ze względu na swój heterogeniczny charakter wymaga ona każdorazowo operacjonalizacji w postaci konceptualizacji zrelatywizowanej do kulturowego kontekstu użycia. W referacie zaprezentowano również wizualizację modelu hermeneutycznej sfery historyczności. W świetle przyjętych założeń teoretyczno-metodologicznych „Pokłosie” zostało ukazane jako manifestacja historyczności drugiego stopnia.
Dr Anna Brzezińska (Uniwersytet Łódzki) Parę osób, mały czas. Perspektywa egodokumentalna w historiografii
Tytułowy cytat z wiersza Mirona Białoszewskiego „Jak to powiedzieć”, dotyka koncepcji tego, co wg Marca Blocha miała badać historia (ludzi w czasie). Zrzeszająca w ostatnich latach szerokie grono badaczy z różnych dyscyplin humanistycznych holenderska koncepcja badań egodokumentalnych, choć sformułowana przez historyków (Jacques Presser, Rudolf Dekker, Arianne Baggerman, Michael Mascuch), budziła i budzi wątpliwości badaczy historii, szczególnie zajmujących się teorią źródła historycznego. W wystąpieniu zostały przedstawione różne podejścia do egodokumentów w historiografiach europejskich i amerykańskiej, z myślą o poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie o potencjał tej propozycji z perspektywy dyscypliny historycznej.
Dr Tomasz Wiśniewski (UAM) Teoria historii i cywilizacji Jana Kieniewicza. Wprowadzenie
Jan Kieniewicz (1938–2024) był polskim historykiem i badaczem cywilizacji. Wystąpienie dotyczyło przede wszystkim teoretycznych aspektów jego badań. Kieniewicz był czołowym polskim badaczem zjawisk kolonialnych, zarówno w Azji Południowej, jak i w Hispanoameryce. Zajmował się także Hiszpanią, Polską oraz Europą Środkową i Wschodnią. Wypracował oryginalną perspektywę, opartą na ogólnej teorii systemów, w ramach której wyodrębnił różnorodne mechanizmy składające się na szersze procesy ekspansji kolonialnej. Uwzględniał także wymiar środowiskowy. Wystąpienie skupiło się na kwestii różnicy między badaniem historii i badaniem cywilizacji oraz na egzystencjalnym wymiarze rozważań Kieniewicza.
Prof. dr hab. Krzysztof Brzechczyn (UAM) Ideowe dziedzictwo „Solidarności” a trauma transformacji. Próba rekonstrukcji praktyk upamiętniania solidarnościowego ruchu społecznego
W wygłoszonym referacie Krzysztof Brzechczyn dowodził, że na sposób upamiętniania NSZZ „Solidarność” w III RP wywarł wpływ nie tyle okres „pierwszej” Solidarności i doświadczenia stanu wojennego, ile transformacja gospodarcza w latach 1989-1993. Program “pierwszej Solidarności był bowiem swoistą syntezą idei obecnych w filozofii politycznej komunitarianizmu i liberalizmu. W okresie transformacji rozwiązania gospodarczo-ustrojowe zgodne z zasadami egalitaryzmu i solidaryzmu społecznego zostały zarzucone na rzecz wolnego rynku i konkurencji. Rezultaty terapii szokowej doprowadziły do wyłonienia się nowych podziałów społecznych w postaci przegranych i wygranych transformacji ustrojowej, co wpłynęło na sposób upamiętnienia i oceny wydarzeń sprzed niespełna pół wieku.
Dr Jakub Muchowski (UJ) Prezentyzm i praktyki czytelnicze w pisarstwie historycznym
W wystąpieniu zająłem się następującym pytaniem: jaką rolę powinny odgrywać lektury prezentystyczne w demokratycznym pakcie czytelniczym dotyczącym pisarstwa historycznego? Dołączając do długotrwałej i wciąż gorącej debaty na temat prezentyzmu w badaniach historycznych, badam, w jaki sposób czytelnicy angażują się prezentystycznie w teksty historyczne. W pisarstwie historycznym autorzy proponują swoim odbiorcom pakty czytelnicze, które ustanawiają ramy interpretacji; rozważam, w jaki sposób ramy te mogą uwzględniać lub odpowiadać na interpretacje prezentystyczne, które są tak powszechne wśród publiczności czytelniczej.
Dr hab. Ewa Solska (UMCS) O nowych trendach w biografistyce Marii Skłodowskiej-Curie (i co z tego wynika dla dyskursu historii nauki)
Ewa Solska podjeła kwestię nowych kierunków w biografistyce Marii Skłodowskiej-Curie oraz ich znaczenia dla współczesnego dyskursu historii nauki. Punktem wyjścia jest odejście od tradycyjnego modelu biografii skoncentrowanej na figurze samotnego geniusza na rzecz ujęcia relacyjnego, ukazującego uczoną jako uczestniczkę rozbudowanych sieci rodzinnych, intelektualnych, instytucjonalnych i międzynarodowych. Analizie poddane zostają m.in. „pakt sióstr” Marii i Bronisławy Dłuskiej, odkrywcze przymierze w naukowej współpracy z Pierre’em Curie, partnerstwo pokoleń z Irène Joliot-Curie, środowisko L’Arcouest oraz kolektyw myślowy kobiet związanych z Laboratorium Curie. Szczególne znaczenie przypisano trzem „opatrznościowym porażkom” w biografii uczonej, interpretowanym jako doświadczenia współkształtujące jej nieustępliwość, strategie działania i alternatywną drogę kariery naukowej. Przypadek Skłodowskiej-Curie zostaje odczytany w perspektywie STS, globalnej historii wiedzy, aksjologii nauki, metanauki i technonauki. Pozwala to przedstawić Laboratorium Curie jako prekursorski model organizacji łączącej badania podstawowe, zastosowania przemysłowe, edukację i terapię medyczną. Postuluje się tu również dekonstrukcję pomnikowego i narodowego mitu uczonej oraz zastąpienie go wielowymiarową, transnarodową rekonstrukcją nauki jako praktyki społecznej, materialnej, instytucjonalnej i aksjologicznej.
SEMINARIA DOKTORANTÓW I STUDENTÓW
Najważniejszą część konferencji stanowiły dwie sesje seminaryjne poświęcone projektom doktorantów i studentów. Zaprezentowano trzynaście referatów obejmujących problematykę metodologii historii, filozofii historii, środowiskowej historii publicznej, edukacji historycznej, pamięci kulturowej, historii idei, historii społecznej oraz humanistyki cyfrowej. Każde wystąpienie zostało omówione przez wyznaczonego komentatora – uznanego badacza reprezentującego różne ośrodki akademickie dzięki czemu seminaria przyjęły formę intensywnych warsztatów naukowych, łączących krytyczną dyskusję z mentoringiem akademickim.
Runda I
Michał Kępski – Głosy rzeki w narracjach wystawienniczych
Wystąpienie poświęcone było analizie wybranych ekspozycji historycznych w kontekście kreowanych wzorców interpretacyjnych dotyczących rzek jako podmiotu dziejów. Uznając wystawę za metodę poznania historycznego, dokonano przeglądu obiektów reprezentujących rzeki na wystawy. Refleksja nad ich publiczną funkcją pozwoliła określić trzy podstawowe wzorce interpretacyjne: kartograficzny, systemowy oraz środowiskowy.
Anna Szostak – Edukacja historyczna w perspektywie humanistyki prewencyjnej. Ustalenia wstępne
Maciej Ogiński – Metodologiczne wyzwania badania tożsamości społecznych pierwszej połowy XIX wieku. Przypadek Leona Drewnickiego
Wystąpienie dotyczyło problemów na jakie napotykają historycy chcący określać tożsamość postaci historycznych. Przy pomocy analizy językowo-historycznej wykazane zostały błędy badaczy, którzy dotychczas zajmowali się postacią Drewnickiego. Referat podjął także problematykę kształtowania się inteligencji pochodzenia plebejskiego.
Aleksander Dąbrowicz – Metoda prozopograficzna i jej wykorzystanie w badaniach nad polską służbą dyplomatyczną w czasach Zygmunta I Starego
Michał Chudecki – Kontekstualizm Quentina Skinnera jako narzędzie metodologiczne w badaniu filozofii historii Herberta Spencera
W referacie przedstawiona została metoda kontekstualizmu Quentina Skinnera. Jej zastosowanie w badaniu filozofii historii Herberta Spencera obejmuje pięć kroków badawczych (analizę: języka, intencji, ideologii oraz przyporządkowanie i ukazanie procesu zmiany znaczenie), a także cztery mitologie (doktryn, spójności, wyprzedzania i prowincjonalizmu).
Filip Mikulski – Gra niebyła. Strategie symulacyjne i uhistoryczniające w grze UFO 50 W referacie została przedstawiona analiza gry UFO 50 pod kątem strategii symulujących jej pochodzenie z lat 80’ XX w.Analizowane były poszczególne warstwy tego projektu: narracyjna, wizualna oraz nawigacja sterowania. Tezą pracy jest, że historyczność w przypadku UFO 50 nie polega na odsyłaniu do konkretnego oryginału z przeszłości, lecz tworzy wrażenie, że taka gra mogłaby w tejże powstać.
Runda II
Jan Grzybowski – Możliwość wiedzy o przeszłości – nastawienie naturalne, refleksja historiograficzna, perspektywa transcendentalna
Referat dotyczył filozoficznych aspektów wiedzy o przeszłości w trzech perspektywach: 1. wiedza bezpośrednia, pozbawiona samowiedzy; 2. wiedza refleksyjna, świadoma własnych narzędzi; 3. wiedza transcendentalna, badająca własne warunki możliwości.
Antoni Kubiak – Hayden White i Mołdawia? Założenia zwrotu narratywistycznego w badaniach nad mołdawską historiografią XX wieku
Autor dokonał analizy wydanej w 1947 roku książki Vasiliego Senchevicia pt. “Historyczne związki narodu mołdawskiego z wielkim narodem rosyjskim” z uwzględnieniem założeń dotyczących interpretacji dzieł historiograficznych autorstwa Haydena White’a. W referacie omówione zostało to, jak Senchevici postrzegał historię Mołdawian, w jaki sposób dowodził tego, że narodowi temu niemal “od zawsze” przeznaczone było złączyć swoje losy z Rosjanami oraz konstrukcja samej pracy.
Julia Gertner-Hryniewiecka – Ludwika i Zdzisław Bibrowscy (1910–2003). Komunistyczne małżeństwo na drugim planie historii
W referacie zostały przedstawione losy małżeństwa pułkowników ludowego Wojska Polskiego – uczestników II wojny światowej oraz Komisji Nadzorczej Państw Neutralnych w Korei. Ich biografia, której zagadnieniu poświęcona jest praca doktorska autorki, obejmuje problem wkładu w historię polityczną i wojskową, a także aspekty dynamiki funkcjonowania małżeństwa wojskowego, skomplikowanej tożsamości i oddziaływania polityki historycznej na ich życie.
Idalia Puzdrakiewicz – Od pamięci rodzinnej do pamięci kulturowej – działalność Federacji Rodzin Katyńskich w Polsce
W referacie zostały zaprezentowane efekty przeprowadzonego projektu badawczego poświęconego działalności wybranych Stowarzyszeń Rodzin Katyńskich w Polsce obejmującego rozmowy z przedstawicielami pięciu lokalnych Stowarzyszeń. Głównym przedmiotem analizy była relacja między pamięcią rodzinną a społeczną oraz proces przekształcania pamięci biograficznej w pamięć kulturową, ze szczególnym uwzględnieniem roli członków Rodzin Katyńskich jako współtwórców pamięci o Zbrodni Katyńskiej. W trakcie wystąpienia przedstawiono również wstępne wnioski z badań, wskazujące m.in. na zgodność działań podejmowanych przez Stowarzyszenia z koncepcją zbiorowej mnemotechniki J. Assmanna oraz na ewolucję form upamiętniania Zbrodni Katyńskiej – od tworzenia miejsc pamięci do aktywnego jej przekazywania w przestrzeni społecznej poprzez działalność edukacyjną oraz rytualizację.
Zuzanna Snoch – Terminologia rekonstrukcji historycznej w Polsce. Stan badań i propozycje definicyjne
Referat stanowi szkic wstępnych ustaleń autorki dotyczących istniejącej już terminologii opisującej polski ruch rekonstrukcji historycznej (ze szczególnym naciskiem na rekonstrukcję wydarzeń z XX w.) Przedstawiona została dotychczasowa dyskusja na temat właściwego użycia podstawowych pojęć: “rekonstrukcja historyczna” i “odtwórstwo historyczne”, wprowadzone zostały wyjaśnienia terminów, które do tej pory nie zostały przez badaczy zauważone (“diorama”) oraz podjęta została próba weryfikacji i dyskusji z już istniejącym kanonem pojęć istniejących w Polsce dzięki pracom Michała Bogackiego.
Karolina Kruźlak – Wertepy Leopolda Buczkowskiego. Z dziejów dyskursu o modernizacji II Rzeczypospolitej i jego krytyki
W referacie przedstawiona została interpretacja powieści Wertepy Leopolda Buczkowskiego w odniesieniu do dyskursów o modernizacji w okresie II Rzeczypospolitej. Omówiona została baza źródłowa, wraz z jej aspektem materialnym, oraz różnice pomiędzy maszynopisem a wydaniem z 1947 roku, które pozwalały na potraktowanie tego pierwszego jako tekstu dwudziestolecia międzywojennego.
Stanisław Grabarczyk – Oblicza militaryzmu w II Rzeczypospolitej. Studium porównawcze województw wschodnich i województwa wielkopolskiego (1918–1939)
W referacie zaprezentowane zostały założenia pracy doktorskiej dotyczącej militaryzacji społeczeństwa II Rzeczypospolitej, a konkretnie porównaniu dwóch modeli tego zagadnienia w odmiennych od siebie województwach. Celem pracy jest przedstawienie różnic tytułowego zjawiska na wschodzie i zachodzie kraju oraz unaocznienie przyczyn tych odmienności. Czytelnicy i słuchacze mogli zapoznać się z konspektem pracy, wraz ze wstępną propozycją podziału na rozdziały.
WYRÓŻNIENIA
Podsumowując obrady seminaryjne, badaczki i badacze pełniący funkcję komentatorów zgodnie podkreślili bardzo wysoki poziom prezentowanych projektów. W opinii wielu z nich liczne referaty prezentowały dojrzałość badawczą wykraczającą poza standard oczekiwany na etapie studiów doktoranckich i zasługiwały na szczególne wyróżnienie. W uznaniu jakości przedstawionych projektów organizatorzy oraz komentatorzy projektów przyznali wyróżnienia za projekt badawczy zaprezentowany podczas seminarium doktorantów i studentów. Wyróżnienia przyznano za różne osiągnięcia, m.in. za innowacyjność metodologiczną i oryginalność projektu badawczego, za rzetelny warsztat badawczy, za wartość oraz jakość zgromadzonej bazy źródłowej stanowiącej podstawę analiz i za znaczący potencjał dalszego rozwoju badań. Wyróżnienia otrzymali:
Michał Kępski (doktorant, UAM), „Głosy rzeki w narracjach wystawienniczych” (komentarz: prof. dr hab. Anna Ziębińska-Witek);
Karolina Kruźlak (magistrantka, Uniwersytet Warszawski), „Wertepy Leopolda Buczkowskiego. Z dziejów dyskursu o modernizacji II Rzeczypospolitej i jego krytyki” (komentarz: dr Aleksandra Kuligowska);
Filip Mikulski (magistrant, UMCS), „Gra niebyła. Strategie symulacyjne i uhistoryczniające w grze UFO 50” (komentarz: prof. dr hab. Jan Pomorski);
Maciej Ogiński (magistrant, Uniwersytet Warszawski), „Metodologiczne wyzwania badania tożsamości społecznych pierwszej połowy XIX wieku. Przypadek Leona Drewnickiego” (komentarz: dr Aleksandra Kuligowska).
PODSUMOWANIE
Konferencja „Historia w kontekstach (nie)oczywistych” potwierdziła, że środowisko teorii historii, historii historiografii i metodologii historii pozostaje jednym z najbardziej twórczych obszarów współczesnych badań historycznychi. Szczególnie cenne okazało się połączenie wykładów mistrzowskich, debat plenarnych, praktycznych warsztatów oraz seminariów doktoranckich, które stworzyły przestrzeń rzeczywistego dialogu między pokoleniami badaczy. Idea academic kinship, wyrażona podczas otwarcia konferencji, znalazła swoje odzwierciedlenie w atmosferze obrad. Życzliwa, wymagająca i merytoryczna dyskusja, gotowość do dzielenia się doświadczeniem oraz wysoka kultura akademicka sprawiły, że konferencja stała się nie tylko miejscem prezentacji wyników badań, lecz także przestrzenią budowania relacji akademickich i wzmacniania kolejnego pokolenia badaczy historii.
PODZIĘKOWANIA
Za dofinansowanie konferencji dziękujemy: Pani prof. dr hab. Jolancie Kolbuszewskiej – Prezes Towarzystwa Historiograficznego, Panu dr. hab. prof. UMCS Rafałowi Szczerbakiewiczowi – Dyrektorowi Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych i Sztuki UMCS, Panu prof. dr. hab. Wiesławowi Gruszeckiemu – Prorektorowi UMCS ds. nauki i współpracy międzynarodowej, Pani dr hab. prof. UMCS Joannie Sobiesiak – Dziekan Wydziału Historii i Archeologii UMCS, oraz Panu dr. hab. prof. UMCS Piotrowi Bednarzowi – Dyrektorowi Instytutu Historii UMCS.
Autorami sprawozdania są uczestnicy konferencji, red. Ewa Domańska
