Aktualności Działania Komisji

W dniach 26–29 sierpnia 2026 roku w Lipsku, pod hasłem „The Past, the Present, and the Future of History”, odbyła się konferencja zorganizowana z okazji 100-lecia Międzynarodowego Komitetu Nauk Historycznych (The International Committee of Historical Sciences CISH).

Teoria historii i historia historiografii na jubileuszowej konferencji CISH w Lipsku (26–29 sierpnia 2026 r.)

W dniach 26–29 sierpnia 2026 roku w Lipsku odbyła się konferencja zorganizowana z okazji 100-lecia Międzynarodowego Komitetu Nauk Historycznych (The International Committee of Historical Sciences / Comité international des Sciences historiques, ICHS/CISH). Konferencja, która odbywała się pod hasłem „The Past, the Present, and the Future of History”, miała szczególne znaczenie dla środowiska zajmującego się teorią historii i historią historiografii. Sam jubileusz CISH prowokował bowiem do postawienia pytań nie tylko o dzieje międzynarodowej organizacji historyków, lecz także o zmiany wiedzy historycznej, instytucjonalne warunki jej tworzenia oraz przyszłość dyscypliny. W programie znalazło się 59 paneli, z których kilka bezpośrednio podejmowało problematykę historiograficzną, teoretyczną i metahistoryczną (tutaj).

Pierwszy dzień konferencji zawieńczył wykład plenarny prof. Antje Flüchter z Uniwersytetu w Bielefeld, przewodniczącej Verband der Historiker und Historikerinnen Deutschlands (VHD), zatytułowany „History Under Pressure: Expertise, Critique, and the Future of the Discipline”. W swoim wystąpieniu badaczka podkreślała szczególne znaczenie refleksji metodologicznej i teoretycznej dla współczesnej refleksji historycznej, wskazując, że w sytuacji nasilających się presji politycznych, społecznych, ekologicznych i technologicznych historia potrzebuje nie tylko nowych badań empirycznych, lecz także krytycznego namysłu nad celami, kategoriami i metodami tworzenia wiedzy. Wykład wyznaczył ton całej konferencji, sytuując teorię historii i metodologię nie na obrzeżach dyscypliny, lecz w samym centrum debaty o jej przyszłości, roli, odpowiedzialności historyków i zachowania autonomii.

Ważną rolę odegrała International Commission for the History and Theory of Historiography (ICHTH), która przygotowała dwa panele: „Publishing in Historiography and Historical Theory: A Roundtable for Early Career Researchers” oraz „The Future of Historiography”. Pierwszy z nich był adresowany przede wszystkim do doktorantów i badaczy rozpoczynających karierę akademicką. Punktem wyjścia była obserwacja, że choć czytanie publikacji naukowych jest podstawowym elementem kształcenia historyków, to wiedza o zasadach publikowania artykułów i książek rzadko jest częścią programu studiów. Panel połączył perspektywę redaktorów wydawnictw akademickich i redaktorów najważniejszych czasopism z dziedziny teorii i historii historiografii. Wzięli w nim udział Eve Setch z Routledge i Lucy Rhymer z Cambridge University Press, a także Kalle Pihlainen, redaktor Rethinking History, który mówił o “The Journal as Forum” oraz David Gary Shaw, redaktor History and Theory z referatem „The Archaic Attitude of the Gatekeeper: Editors, Judgement, and Scarcity” Obradom przewodniczył Daniel Woolf, redaktor serii wydawanej przez Cambridge University Press Elements in Historical Theory and Practice, razem z Marnie Hughes-Warrington. Dyskusja koncentrowała się na procesie publikacji tekstów naukowych: od przygotowania propozycji artykułu lub książki, poprzez recenzowanie, poprawianie tekstu, po korektę i publikację. Omawiano również kryteria stosowane przez redaktorów i wydawców, najczęstsze błędy popełniane przez autorów oraz kwestie związane z Open Access. Istotny był przy tym sam sposób postawienia problemu: publikowanie zostało potraktowane nie jako techniczne zakończenie procesu badawczego, lecz jako część infrastruktury epistemicznej historiografii. W swoich ciekawych wystąpieniach, Pihlainen mówił o czasopiśmie jaki forum i podkreślał rolę czasopisma jako miejsca debaty, wymiany stanowisk oraz kształtowania i promowania nowych problemów i podejść badawczych. Wypowiedź Shawa z kolei kierowała uwagę na rolę redaktora jako „gatekeepera” oraz na kwestie eksperckich opinii, mechanizmami selekcji i często wysokiego wskaźnika odrzuceń, który w przypadku History and Theory wynosi ok. 80% zgłaszanych tekstów.

Drugim wydarzeniem ICHTH była sesja „The Future of Historiography”, również zorganizowana przez Daniela Woolfa i Marnie Hughes-Warrington, którą prowadził Antoon De Baets, przewodniczący Komisji. Uczestnicy sesji pytali, gdzie może znaleźć się dyscyplina historii za sto lat i co takie pytanie oznacza dla refleksji oraz podejmowanych działań już dziś. Problematyka referatów obejmowała znaczenie czasu jako kategorii refleksji historycznej, rolę historii jako narzędzia orientacji w warunkach nakładających się kryzysów, kwestię monopolizacji interpretacji przeszłości przez zawodowych historyków oraz konsekwencje antropocenu dla sposobów myślenia o historii. Sesję otworzył Antoon De Baets wystąpieniem „Introduction: The Return of Professor Pirenne”. Następnie Ewa Domańska, członkini zarządu ICHTH i jej była przewodnicząca, przedstawiła referat o „Anticipatory History”. Zaproponowana w nim perspektywa przesuwała refleksję z tradycyjnie retrospektywnego rozumienia historii na pytaniu o to, w jaki sposób wiedza o przeszłości może uczestniczyć w antycypowaniu przyszłości, budowaniu gotowości i społecznej rezyliencji w czasach polikryzysu oraz kształtowaniu odpowiedzialności wobec przyszłych pokoleń. Badaczka poruszyła także kwestie prawa człowieka do nauki i roli dyplomacji naukowej i ich roli w ochronie międzynarodowej przestrzeni tworzenia wiedzy, infrastruktury i kultury akademickiej. Ethan Kleinberg w wystąpieniu „There Is No Going Back: The Future of Historiography” podjął problem niemożności prostego powrotu do dawnych modeli wiedzy historycznej i zawodowej tożsamości historyka. Marek Tamm, autor referatu „Historiography as Seen from the Future”, zaproponował odwrócenie zwyczajowej perspektywy historii historiografii i spojrzenie na współczesne praktyki historyczne z punktu widzenia przyszłości. Z kolei Marnie Hughes-Warrington w wystąpieniu „Will Artificial Historians Replace Human Historians?” rozważała wpływ sztucznej inteligencji na autorstwo, interpretację, krytyczny osąd i przyszły status zawodu historyka.

Oba panele ICHTH dobrze się uzupełniały. „The Future of Historiography” pytał o epistemologiczne i temporalne horyzonty przyszłej dyscypliny, natomiast „Publishing in Historiography and Historical Theory” kierował uwagę ku instytucjonalnym warunkom, w których wiedza teoretyczna i historiograficzna jest tworzona, oceniana i rozpowszechniana. Referaty i dynamiczne dyskusje ukazały kondycję teorii i historii historiografii i wskazały, że ich przyszłość zależy nie tylko od nowych koncepcji czasu, sprawstwa czy sztucznej inteligencji, lecz także od kwestii związanych z dostępem do publikacji, kulturą i polityką redakcji czasopism naukowych i kształtem oraz działalnością międzynarodowych forów naukowych.

W programie jubileuszowej konferencji znalazły się również inne sesje związane z historią dyscypliny. Panel „Learning from the History of CISH for the Future of History as Science”, przygotowany wspólnie przez VHD, ICHTH i ENIUGH, łączył rekonstrukcję historii Komitetu z refleksją nad przyszłością dyscypliny. Lila Zeller wygłosiła referat „The Internationalisation of Historical Science and Historiographia magistra vitae”, zaś Norbert Fabian przedstawił wystąpienie „Reflexions on Karl Dietrich Erdmann, ‘Die Ökumene der Historiker’, and Beyond. Learning from the History of CISH for the Future of Historiography”. W gronie komentatorów znaleźli się m.in. Jürgen Kocka, Edward Wang i Antoon De Baets.

Z kolei panel „Historiography in the International Arena: The CISH and the Making of Twentieth-Century Historical Knowledge” pokazywał CISH jako jednego z aktorów kształtujących międzynarodowe pole nauk historycznych w XX wieku. Referaty dotyczyły m.in. warszawskiego kongresu CISH z 1933 roku, internacjonalizacji historiografii francuskiej oraz wpływu globalnych konfliktów na rozwój narodowych tradycji historiograficznych.

Konferencja w Lipsku pokazała, że udział polskiego środowiska historycznego w pracach CISH ma charakter nie tylko reprezentacyjny, ale także programotwórczy. Polscy badacze uczestniczyli w debatach dotyczących przyszłości teorii historii, historii gospodarczej, edukacji historycznej, historii publicznej, sztucznej inteligencji, historii kobiet, demografii, historii Europy Środkowo-Wschodniej i historii transnarodowej. Co istotne, byli obecni w gremiach, w których kształtowane są instytucjonalne ramy międzynarodowej współpracy historyków. Szczególną rolę podczas konferencji pełnił Krzysztof Makowski z Wydziału Historii UAM, wiceprezydent CISH w kończącej się kadencji. Uczestniczył w Zgromadzeniu Ogólnym CISH, podczas którego podejmowano kluczowe decyzje dotyczące przyszłości Komitetu – w tym zmian statutowych, wyboru nowych władz (tutaj) oraz miejsca kolejnego międzynarodowego kongresu

Ważnym polskim akcentem była rozbudowana sesja „Development and Reception of Polish Economic Historiography Achievements in the 20th and 21st Centuries”, zorganizowana przez Lucynę Błażejczyk-Majkę, Tadeusza Janickiego i Damiana Bębnowskiego pod auspicjami Komitetu Nauk Historycznych PAN. Jej uczestnicy analizowali przemiany metodologiczne polskiej historii gospodarczej, jej rozwój instytucjonalny oraz międzynarodową recepcję. Szczególnie interesujące z punktu widzenia historii historiografii było wystąpienie Joanny Jaroszyk i Uwe Müllera: „Between the Eastern Bloc and the ‘West’. The Position of the Journal ‘Studia Historiae Oeconomicae (SHO)’ in Debates on Modern Economic History during the 1970s and 1980s”. Autorzy pokazali rolę czasopisma jako pola wymiany wiedzy między historiografiami funkcjonującymi po dwóch stronach żelaznej kurtyny.

Istotnym wydarzeniem była także sesja „Women Historians and East Central European Historiography: Opportunities and Inequalities”, zorganizowana przez Barbarę Klich-Kluczewską z Uniwersytetu Jagiellońskiego i Beatę Możejko z Uniwersytetu Gdańskiego pod auspicjami Komitetu Nauk Historycznych PAN. Punktem wyjścia panelu była diagnoza podwójnej marginalizacji: z jednej strony kobiety i problematyka gender przez długi czas pozostawały na obrzeżach historiografii Europy Środkowo-Wschodniej, z drugiej zaś sama historiografia tego regionu była często marginalizowana w obrębie międzynarodowych badań nad historią kobiet i gender. Panel koncentrował się na reprezentacji kobiet w środowisku akademickim oraz na konsekwencjach przemian instytucjonalnych XX i XXI wieku dla ich karier historycznych. Referaty pokazywały te procesy w perspektywie porównawczej i transnarodowej. Iwona Dadej w wystąpieniu „Historikerinnen Europas im Kampf um Anerkennung und Sichtbarkeit jenseits und diesseits Academia, 1890–1939, mit Beispielen aus Polen und Deutschland” analizowała walkę kobiet historyczek o uznanie i widzialność zarówno wewnątrz, jak i poza strukturami akademickimi na przykładzie Polski i Niemiec. Georgeta Nazarska w referacie „Female Historians among Bulgarian Academics. Career Paths in the 1920s–1980s” przedstawiła ścieżki zawodowe historyczek w bułgarskim środowisku akademickim. Michaela Antonín Malaníková w wystąpieniu „‘The Future Is Not Enough for Feminists’? Czech Medieval Women’s/Gender History as a Scholarly Field since 1918” rekonstruowała rozwój czeskiej historii kobiet i gender jako autonomicznego pola badań, natomiast Kateryna Kobchenko przedstawiła intelektualną biografię ukraińskiej historyczki Natalii Polonskiej-Wasylenko, lokując ją na przecięciu historii gender, historii narodowej i historii transnarodowej.

Wyraźnie zaznaczyła się także obecność Joanny Wojdon z Uniwersytetu Wrocławskiego. Jako przewodnicząca International Society for History Didactics współtworzyła i prowadziła kilka sesji poświęconych relacjom między badaniami historycznymi, edukacją i sferą publiczną. W panelu „International Research in History Education – A Multiple-Perspective Overview” wygłosiła referat „History Education and Public History”, a wraz z Małgorzatą Pakier z European Network Remembrance and Solidarity zorganizowała roundtable „What’s the Point of History… If We Never Learn? Revisiting the Premises of Public History and Civic Education in View of the Challenges of the XXIst Century”, poświęcony społecznym funkcjom historii i obywatelskiemu wymiarowi edukacji historycznej. Uczestniczyła również w sesji „AI for the Historian’s Craft”, przedstawiając referat „AI in History Education – Opportunities and Challenges”, oraz organizowała panele dotyczące etycznych i technologicznych wyzwań nauczania historii. Historia publiczna była w Lipsku traktowana nie jako działalność popularyzatorska na marginesie akademii, lecz jako ważne pole refleksji nad odpowiedzialnością historyków, społecznym obiegiem wiedzy i sposobami jej funkcjonowania w warunkach politycznej polaryzacji i technologicznej zmiany. Gratulujemy Profesor Joannie Wojdon wyboru do zarządu CISH i życzymy powodzenia w pracy na rzecz międzynarodowej społeczności historyków.

Jubileuszowa konferencja CISH pokazała wyraźnie, że teoria historii i historia historiografii zajmują ważne miejsce w refleksji nad przyszłością dyscypliny. Szczególnie interesujące okazało się połączenie trzech poziomów refleksji: pytania o epistemologiczny i temporalny status wiedzy historycznej, badania nad historycznymi przemianami historiografii oraz krytycznej refleksji nad instytucjami, czasopismami i technologiami, które tę wiedzę współtworzą. W tym sensie lipskie obrady nie były wyłącznie jubileuszowym bilansem minionego stulecia. Były przede wszystkim próbą odpowiedzi na pytanie, jakie formy wiedzy historyczne i jakie instytucje będą potrzebne w następnym stuleciu. Lipsk pokazał także, że teoria historii służy jako laboratorium myślenia o tym, czym historia może stać się w przyszłości.