Aktualności Działania Komisji

Reprezentacja polskich badaczek i badaczy teorii i historii historiografii na światowym forum teorii historii – “Rethinking Historicity: Exploring Temporal Relations in a Changing World”, Tallinn 19-22 maja 2026 r.

Historyczność w czasach kryzysów.
Międzynarodowa konferencja INTH 2026 w Tallinnie

W dniach 19–22 maja 2026 roku odbyła się w Tallinnie (Estonia) ogólnoświatowa, szósta z kolei konferencja organizowana przez International Network for Theory of History (INTH) – najważniejsze w świecie zgromadzenie badaczy zajmujących się teorią i filozofią historii, historią historiografii i metodologią historii oraz studiami różnych reprezentacji przeszłości. Temat konferencji brzmiał: “Rethinking Historicity: Exploring Temporal Relations in a Changing World”. Świetnie zorganizowana przez Marka Tamma (Tallinn University, Estonia) oraz Berbera Bevernage (Ghent University, Belgia) konferencja zgromadziła rekordową liczbę 230 uczestników z 35 krajów. Najliczniejsza była delegacja brazylijska, ale licznie reprezentowane były także kraje skandynawskie (zwłaszcza Finlandia) oraz państwa Europy Środkowo-Wschodniej. Zaznaczyła się także liczna delegacja z Chin, a wśród uczestników byli także badacze z Brunei Darussalam, Indii, Japonii i Tajwanu. Konferencja uwidoczniła dwa wyraźne trendy istotne dla rozwoju tych niezwykle ważnych dla refleksji historycznej pól badań: rosnący wpływ na rozwój historii badań prowadzonych w Ameryce Łacińskiej (zwłaszcza w Argentynie, Brazylii i Meksyku), gdzie obserwuje się wyjątkowo dynamiczny rozwój teorii historii oraz wzrost liczby uczestników z krajów azjatyckich.

W trakcie 52 sesji wygłoszono 3 referaty plenarne, ponad 200 referatów w sesjach tematycznych i przeprowadzono 2 warsztaty. Dużym zainteresowaniem cieszyły się referaty plenarne wygłoszone przez Aleidę Assmann (University of Konstanz, Szwajcaria) “History and Memory: Changing Concepts of Temporality Between 1945 and the Present”, Ewę Domańską (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) “Epistemic Foresight: Historicity and the Future of Knowing the Past” oraz Helge Jordheima (University of Oslo, Norwegia) “Life Beyond the Line: Emergent Diagrams of Historicity”. Zorganizowano także warsztaty: “The Philosophical Roots of the Concept of Historicity”, które prowadził Hans Ruin (Södertörn University, Szwecja) oraz “Is There Something Special About the ‘Historical’ Past? History and the Historical Sciences” prowadzone przez Giuseppinę D’Oro (Keele University, Anglia) i Jonasa Ahlskoga (Åbo Akademi University, Finlandia).

Polscy badacze z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i Uniwersytetu Jagiellońskiego stanowili jedną z najlepiej reprezentowanych grup narodowych na konferencji, a ich obecność została dodatkowo wzmocniona przez naukowców związanych z UAM, obecnie pracujących w wiodących ośrodkach akademickich Brazylii. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu reprezentowali: prof. Ewa Domańska, prof. Wiktor Werner, dr Adrian Trzoss i dr Tomasz Wiśniewski z Wydziału Historii oraz prof. Krzysztof Brzechczyn i Michał Chudecki (Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych UAM) z Wydziału Filozoficznego. Uniwersytet Jagielloński z kolei reprezentowali: dr Jakub Muchowski (Instytut Historii) oraz Mariia Varlygina (doktorantka na Wydziale Polonistyki Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych UJ). Afiliację z UAM mieli także badacze z Brazylii: dr Taynna Marino, która uzyskała doktorat w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych UAM pracując pod kierunkiem prof. Ewy Domańskiej (obecnie: Universidade Federal do Espírito Santo – UFES, Brazylia) oraz dr Hugo R. Merlo, który pod opieką prof. Mirosława Loby przygotowuje swój drugi doktorat w Szkole Doktorskiej Nauk o Języku i Literaturze UAM (obecnie: Universidade de São Paulo, USP, Brazylia). Z kolei inny uczestnik konferencji – pochodzący z Meksyku Juan Aurelio Fernández Meza, pracuje w Instytucie Neofilologii Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie.

Do najczęściej komentowanych wystąpień konferencji należał referat plenarny prof. Ewy Domańskiej pod tytułem „Epistemic Foresight: Historicity and the Future of Knowing the Past” poświęcony refleksji nad przyszłością wiedzy historycznej w warunkach współczesnych kryzysów geopolitycznych, ekologicznych i technologicznych, ze szczególnym uwzględnieniem specyfiki Europy Środkowo-Wschodniej, gdzie doświadczenie wojny, zagrożenia bezpieczeństwa oraz politycznej polaryzacji wpływa na sposoby tworzenia i wykorzystywania wiedzy o przeszłości. Referentka zaproponowała koncepcję historionormatywności (historionormativity), rozumianej jako dominujące przekonanie o istnieniu jednego uprzywilejowanego modelu odnoszenia się do przeszłości i wytwarzania wiedzy historycznej, wskazując jednocześnie na potrzebę krytycznego dialogu między zachodnią historiografią a lokalnymi i indygenicznymi sposobami poznawania przeszłości. Postulowała także przesunięcie historii w stronę badań zorientowanych na przyszłość, budujących zdolności orientacji, antycypacji i odporności społecznej. Szczególne zainteresowanie i spontaniczny aplauz uczestników konferencji wywołał postulat „No more turns!”, będący krytyką nieustannego mnożenia kolejnych „zwrotów” w humanistyce. Zdaniem referentki współczesne przemiany wiedzy mają charakter równoczesny, wielokierunkowy i turbulentny, dlatego metafora „zwrotu” utraciła już swoją moc wyjaśniającą.

Postantropocentryczne i postsekularne historyczności

Pierwszego dnia konferencji odbył się zgłoszony przez dra Tomasza Wiśniewskiego i dr Taynnę Marino panel “Post-Anthropocentric and Post-Secular Historicities: Ethical and Ontological Reorientations”. Sesja była moderowana wspólnie przez prof. Lisę Regazzoni (Bielefeld University) i dr Moirę Pérez (University of Buenos Aires). W jej ramach wygłoszono następujące referaty. Taynna Marino: “Nonhuman Victims of the Capitalocene: On Empathy and Anthropocentrism”, Allan Megill (professor emeritus University of Virginia): “Historicities: Ethical, Ontological, and Pragmatic Dimensions in the Context of Public History”, Mariia Varlygina: “Heterochrony of Wartime: Temporalities in the Ukrainian Essay Anthology” oraz Tomasz Wiśniewski: “Do We Need Postsecular History? Positions and Concepts”. Celem sesji było przedyskutowanie zachodzących oraz potencjalnych przemian historyczności, zarówno etycznych, jak i ontologicznych, w kontekstach postantropocentrycznych oraz postsekularnych oraz wprowadzenie różnych kontekstów empirycznych i stanowisk teoretycznych w dialogiczną relację.

Allan Megill zwrócił uwagę, że pojęcie historyczności jest dzisiaj nie tylko afirmatywnie pluralizowane, lecz także poddawane krytykom m.in. z perspektywy postantropocentrycznej i postsekularnej. Skupiając się na problemie antropocentryzmu, prelegent wskazał, że ludzie odnoszą się do przeszłości na różne sposoby i na różnych polach: poprzez historię akademicką i publiczną, a także poprzez mit, pamięć, tradycję, upamiętnienia, rytuały i rozrywkę. Odnosząc się do różnych zagadnień, jakimi zajmują się historycy, Megill twierdził, że problemem jest nie tyle antropocentryzm (historia jest antropocentryczna w tym sensie, że w przeważającej mierze uznaje się ją za efekt ludzkich działań; ludźmi są także tworzący wiedzę historycy), ile brak umiaru w interpretowaniu zjawisk i problemów historycznych. Stąd jego propozycja, by punktem odniesienia w dyskusji na temat etycznych reorientacji i historyczności uczynić pychę w greckim rozumieniu hubris. Wskazał, iż jest to jedna z kluczowych kwestii zajmujących historiografię od jej zarania, którą interesował się już Herodot i Tukidydes.

Referat Taynny Marino koncentrował się na różnych rodzajach ofiar historii i sposobach ich definiowania. Problemem wiodącym była pozycja bytów nieludzkich rozumianych jako ofiary historii w kontekście kapitałocenu, który poddaje zarówno ludzi, jak i nieludzi różnym formom „powolnej przemocy” (slow violence Roba Nixona). Aby umożliwić refleksję na ten temat, należy zdaniem referentki postawić pytanie o jawny bądź ukryty wpływ antropocentryzmu na granice myślenia historycznego. Marino zwróciła uwagę, że choć obecnie mamy do czynienia z zaawansowaną dyskusją na temat historycznej sprawczości bytów nieludzkich, to mniej rozwinięta jest refleksja nad ich pozycją jako ofiar przemocy bądź innych form dominacji. Jak podkreśliła, rozważając ten problem trzeba wziąć pod uwagę, że – podobnie jak to jest w przypadku ofiar ludzkich, jeden byt może równocześnie zajmować różne pozycje bądź pełnić różne role: wyzyskiwanego w jednym kontekście, wyzyskującego w innym. W tym kontekście Marino zaproponowała wykorzystanie do badań tej problematyki metodologicznego potencjału empatii.

Mariia Varlygina poruszyła w swoim referacie zagadnienie teoretycznego przejścia od koncepcji heterotopii Michela Foucaulta do wyspecjalizowanego rozumienia heterochronii, która została przez prelegentkę wykorzystana jako główna perspektywa analizy temporalnego krajobrazu wojny rosyjsko-ukraińskiej. Centralnym elementem referatu była systematyczna „translacja” foucaultowskich zasad organizacji przestrzeni na wymiar temporalny. Główna teza zakładała, że skoro każda heterotopia jest jednocześnie heterochronią, to wojna może być rozumiana jako szczególny rodzaj „zerwania z tradycyjnym czasem”. Badaczka wskazała, że interesujące pole dla badań nad tego rodzaju transformacjami stanowi współczesna literatura ukraińska, m.in. antologie esejów przedstawiających subiektywne doświadczenia ludzkie. Prezentacja, poza aktualizacją kontekstu wojny rosyjsko-ukraińskiej, podejmowała również problem etycznych wymiarów struktur temporalnych oraz kwestię deneutralizacji pozycji badawczej. Szczególną uwagę poświęcono zagadnieniu usytuowania wiedzy (positionality of knowledge) i odpowiedzialności badacza wobec analizowanej rzeczywistości.

Z kolei Tomasz Wiśniewski w rozważaniach nawiązujących do autorskiego projektu „historii postsekularnej”, który dotyczy tzw. powrotu religii lub/i jej nowej widzialności w sferze publicznej, zwrócił uwagę na wyłonienie się hipotetycznej nowej kondycji historycznej, tj. kondycji postsekularnej. Zjawisko to wiąże się nie tylko ze zmianami na polach polityki czy ideologii, lecz także ma swój wpływ zarówno na sposoby opowiadania o historii, jak i na jej doświadczanie. Prelegent odniósł się m.in. do wybranych koncepcji dotyczących kształtowania się kondycji postsekularnej prezentowanych w pracach José Casanovy oraz Gillesa Kepla, a także do idei funkcjonujących w teorii historii w ujęciu Françoisa Hartoga. Wiśniewski zaproponował dwie bazowe kategorie badawcze: “postsekularnego reżimu historyczności” oraz “wydarzenia postsekularnego”. Relacja między tą parą pojęć, inspirowanych m.in. “przestrzenią doświadczeń” i “horyzontem oczekiwań” Reinharta Kosellecka, ma charakter dialektyczny i funkcjonalny. Docelowo mają one pomóc w takich wyzwaniach i zadaniach, jak uhistorycznianie zwrotu postsekularnego rozumianego jako formacja intelektualna, mapowanie kondycji postsekularnej rozumianej jako nowa kondycja historyczna, pokazywanie różnych skal i poziomów zjawisk wchodzących w ten zakres, a wreszcie prowadzenie badań porównawczych nad nimi.

Cyfrowe historyczności

Ważne dla promocji UAM były wystąpienia prof. Wiktora Wernera oraz dra Adriana Trzossa, którzy reprezentowali działające w ramach Wydziału Historii UAM Centrum Historii Cyfrowej. Wystąpienia przedstawiały wyniki badań prowadzonych w ramach Centrum przez zespół w składzie: Wiktor Werner, Adrian Trzoss, Nell Sypniewska, Zuzanna Szymczak, Adam Stryjakowski, Maciej Stachura, Borys Staszak i Cyprian Kleist.

Referat prof. Wernera pod tytułem „Dispersed Historicity in the Age of Digital Self-Centered Media. Instagram as a Site of Post-Narrative Historical Representation”, wygłoszony został w ramach sesji tematycznej „Digital Histories and (New) Media Temporalities”, której przewodniczył Marek Tamm (Tallinn University). Referat dotyczył przemian historyczności w warunkach mediów platformowych. Główne pytanie brzmiało: w jaki sposób Instagram reorganizuje warunki, w których przeszłość staje się widzialna, afektywna i znacząca. Wyniki badań wskazują, że Instagram nie tylko popularyzuje historię, lecz przekształca warunki jej publicznego funkcjonowania. W części profili popularność była silniej związana z doborem tematów, epok i postaci historycznych, w innych zaś większą rolę odgrywały format, wizualność, styl i rozpoznawalna persona autora/profilu. Na tej podstawie zaproponowano pojęcie rozproszonej historyczności (dispersed historicity), oznaczające sytuację, w której doświadczenie przeszłości nie jest organizowane przez jedną narrację, instytucję lub archiwum, lecz rozprasza się między platformami, feedem, obrazami, profilami, personami i algorytmicznymi mechanizmami widzialności.

W tej samej sesji wystąpili również: Alesson Ramon Rota i Helio Rebello Cardoso Jr z UNESP/FAPESP z referatem „Historiographical Classification in Algorithmic Environments: Regular Expressions, LLMs, and Human Verification”; Robbert-Jan Adriaansen (Erasmus University, Rotterdam) z referatem „Beyond Emplotment: Digital Platforms and the Transformation of Historical Time”; oraz Daniel Nyström (Umeå University) z referatem „Constructing Context: Press Debates Over the Value of History and Historians”. Sekcja koncentrowała się na relacjach między historiografią, platformami cyfrowymi, mediami i nowymi formami temporalności historycznej

Z kolei dr Adrian Trzoss występując na sesji tematycznej “Memory, Trauma and Historical Justice”, któremu przewodniczyła wybitną badaczkę kultury historycznej i pamięci zbiorowej – Marię Grever (Erasmus University Rotterdam), w swoim referacie zatytułowanym “Theorizing Historical Trauma: Between Historicity and Politics”, zaproponował rekonceptualizację pojęcia traumy historycznej nie jako formy pamięci zbiorowej czy odziedziczonego cierpienia, lecz jako struktury historyczności i polityki, wyłaniającej się z narracyjnych praktyk cyfrowych. Punktem wyjścia była osiemdziesiąta rocznica Zbrodni Wołyńskiej (2023), kiedy materiały nawiązujące do wydarzeń z 1943 roku krążyły w polskich mediach społecznościowych obok treści dotyczących ukraińskich uchodźców wojennych ilustrując, jak trauma historyczna w środowisku cyfrowym reorganizuje relacje między przeszłością, teraźniejszością a przyszłością w czasie rzeczywistym. Opierając się na Koselleckowskiej asymetrii między „przestrzenią doświadczenia” a „horyzontem oczekiwań”, koncepcji postpamięci Marianne Hirsch oraz teorii logiki platform cyfrowych, zidentyfikował trzy strategie temporalnej reorganizacji traumy: (1) ucieczkę od traumy poprzez nostalgię i martyrologię bohaterską, (2) oswajanie traumy — jej przetwarzanie przez kulturę memową (traumatyczny cyfrowy homo ludens) i edutainment (edukacja połączona z rozrywką), oraz (3) weaponizację traumy — jej instrumentalizację jako narzędzia antagonizmu politycznego i „ahistorycznej historyczności” narracyjnej. Przypadek polsko-ukraińskich wojen pamięci po 2022 roku posłużył jako paradygmatyczna ilustracja mechanizmu, w którym przeszłość kolonizuje teraźniejszość, uniemożliwiając wytworzenie dystansu historycznego i optyki na przyszłość. Autor postawił tezę, że historyczność w kulturze cyfrowej jest częściowo uzależniona od algorytmów platformowych, co ma istotne konsekwencje dla krytycznej kultury historycznej.

Na tej samej sesji referaty wygłosili także: Caroline Silveira Bauer (Universidade Federal do Rio Grande do Sul), “Memories of Capitalism: Possibilities for Reparation Related to the 1964 Dictatorship in Brazil and Public Demands for History and Historians”; Aurelia Valero Pie (Universidad Nacional Autónoma de México) “On Restitution: Turning Back the Wheels of Time in Colonial and Postcolonial Mexico” oraz Emilia Salvanou (Hellenic Open University) “‘Memory Shells’, Historicity, and the Politics of Grief”. Dyskusja między panelistami dotyczyła nie tylko aspektów teoretycznych pracy nad traumą ale przede wszystkim jej współczesnego znaczenia dla społeczeństw. Dużo uwagi poświęcono roli historyków w krytycznej analizie i przepracowaniu traumy oraz ich roli dla rozwoju kultury historycznej w XXI wieku.

Historia, ewolucja i filozofia historyczności

Na konferencji w Tallinnie widoczna była także reprezentacja Wydziału Filozoficznego UAM. Prof. Krzysztof Brzechczyn na sesji tematycznej „Memory, Conflict and Post-Conflict Temporalities” wygłosił referat pod tytułem “Solidarity and Trauma of Transformation. The Reinterpretation of the Ideological Heritage of Polish Solidarity (1980-1981) in the Course of Neo-Liberal Transformation in Years 1989-91”. Autor dowodził, że na sposób upamiętniania NSZZ „Solidarność” w III RP wywarł wpływ nie tyle okres „pierwszej” Solidarności i doświadczenia stanu wojennego, ile transformacja gospodarcza w latach 1989-1993. Rezultaty terapii szokowej doprowadziły bowiem do wyłonienia się przegranych i wygranych transformacji ustrojowej, co wpłynęło na sposób widzenia przez nich i oceny wydarzeń sprzed niespełna pół wieku.

Michał Chudecki (Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych UAM) wygłosił referat pt. “Historical Change in Society and Nature. Herbert Spencer’s Evolutionary Conception of History”, w którym podjął problem relacji między historią a naukami o życiu w klasycznej myśli ewolucjonistycznej. Punktem wyjścia była teza, że Herbert Spencer wypracował jedną z pierwszych systematycznych prób ujęcia procesów historycznych i przyrodniczych w ramach wspólnego modelu zmiany rozwojowej. Referat analizował, w jaki sposób Spencer naturalizował kategorię postępu, ujmując ją jako szczególny przejaw uniwersalnych procesów ewolucyjnych zachodzących zarówno w społeczeństwie, jak i w naturze. Wystąpienie rekonstruowało Spencerowską koncepcję historyczności opartą na ideach różnicowania, integracji i wzrastającej złożoności, wskazując zarazem napięcia pojawiające się na styku biologicznych i historycznych wyjaśnień zmiany. Szczególną uwagę poświęcono pytaniu, czy Spencerowska teoria ewolucji może być interpretowana jako wczesna próba przekroczenia podziału między historią ludzką a historią naturalną. W dalszej części referatu przeanalizowano źródła naturalizmu Spencera oraz jego odmienność wobec teorii ewolucji Karola Darwina. Prelegent argumentował, że utożsamianie spenceryzmu z darwinizmem społecznym zaciera istotne różnice między obiema koncepcjami, zwłaszcza w odniesieniu do rozumienia postępu, adaptacji i kierunkowości zmian. Referat pokazał, że Spencerowska refleksja nad relacjami między naturą i społeczeństwem może być odczytywana nie tylko jako element dziewiętnastowiecznej historii idei, lecz także jako ważny punkt odniesienia dla współczesnych debat nad historycznością procesów biologicznych, środowiskowych i społecznych.

Referat Michała Chudeckiego został wygłoszony podczas panelu ”Philosophers of Time and Historicity”, któremu przewodniczył Walderez Ramalho z Santa Catarina State University Pozostałe wygłoszone referaty: Jacques Bos (University of Amsterdam) “Reading the Circumstances: Time, History, and Politics in the Work of Niccolò Machiavelli” oraz Pedro Eduardo Silva (Universidade de Brasilia) “A Misleading Portrait: Re-examining R.G. Collingwood’s Critique of the Relationship Between the Science of Human Nature and History in David Hume”. Sekcja koncentrowała się na zagadnieniach związanych z naturą czasu i historii w refleksji czołowych postaci z historii filozofii, takich jak Niccolò Machiavell, David Hume i Herbert Spencer. Dużo uwagi poświęcono recepcji historycznej refleksji wyżej wymienionych myślicieli.

Praktyka historiograficzna: etyka i epistemologia

Reprezentujący Uniwersytet Jagielloński dr Jakub Muchowski wziął udział w sesji “The Epistemology and Ethics of Historiographical Practice” moderowanej przez klasyka współczesnej teorii historii – Hansa Kellnera (North Carolina State University). Nowatorski referat dra Muchowskego „In praise of failure. On the importance of presenting research errors in historical writing” wzbudził żywe zainteresowanie i wiele pytań. Autor twierdził, że pisarstwo historyczne może zyskać na uznaniu znaczenia niepowodzeń badawczych historyków i historyczek. Uznanie tych niepowodzeń wiązałoby się z dostrzeżeniem ich istnienia oraz włączeniem ich do historiografii. Uznanie porażek sprzyja głębszemu zrozumieniu dyscypliny badawczej, ułatwiając odtworzenie i rozszerzenie praktyk historycznych w bardziej produktywny sposób. Umożliwi również bardziej demokratyczną i owocną komunikację z odbiorcami pisarstwa historycznego.

Na sesji tej referaty wygłosili także: Marcus Wystub (Bielefeld University) „The Tragic Ghosts in (US-American) History Writing” i Giuseppina D’Oro (Keele University) “The Past” is an Ambiguous Expression”. Szczególnie warty uwagi, był świetny referat jednej z najmłodszych uczestniczek konferencji, która niedawno ukończyła studia licencjackie – Sary Pereira da Silva Vinter Schmitt (Universidade Federal de Santa Catarina, UFSC) „Administrateur du bien des décédés: The Historian’s Task in Jules Michelet”.

Europa Środkowo-Wschodnia i wojna rosyjsko-ukraińska

Pomimo, że konferencja odbywała się w Estonii, podczas jej trwania wygłoszono tylko kilka referatów teoretycznie eksplorujących historię Europy Środkowo-Wschodniej. W tej grupie referatów przeważały referaty badające wpływ agresji Rosji na Ukrainę na pamięć historyczną i argumenty odwołujące się do przeszłości w retoryce politycznej. W tym kontekście warto wspomnieć o referacie Andrey’a Gavrilina (University of Tartu), „’From “Never Again’ to ‘Here We Go Again’: How the Russian Invasion Revived Cyclical Historicity in Europe”, w którym autor przeanalizował odniesienia do przeszłości pojawiającej się w przemówieniach przywódców państw UE – głównie Niemiec i Francji po agresji Rosji na Ukrainę w 2022 r. Zwraca uwagę fakt, że przywódcy wspomnianych państw europejskich w zasadzie nie wykraczali poza doświadczenia II wojny światowej, co świadczyć może o „krótkiej” pamięci historycznej współczesnych liberalnych społeczeństw EU.

Agresję Rosji na Ukrainę w perspektywie długiego trwania analizowali Rodrigo Escribano Roca (UNED) i Tomás Villarroel Heinrich (University Adolfo Ibáñez) w referacie pt. „Imperial Traditions and Post-Imperial Conflicts: Comparing the Spanish-South American War and the Russian-Ukrainian War”. W przygotowanym w konwencji socjologii historyczno-porównawczej referacie autorzy wskazywali, że tendencje reimperialistyczne pojawiały zarówno po upadku imperium hiszpańskiego w Ameryce Południowej, jak i upadku imperium sowieckiego w Europie Środkowo-Wschodniej. Podobne były nawet preteksty interwencji Hiszpanii i Rosji: obrona mniejszości hiszpańskiej w Ameryce Południowej i rosyjskiej w byłych republikach sowieckich.

Merytoryczny związek z oboma poprzednimi wystąpieniami miał referat Juhana Hellermy (University of Tartu/Freie Universität Berlin) pt. “Presentism in Historical Thought: From Postwar Critique to Contemporary Ambivalence”, w której autor dowodził, że po pierwsze prezentyzm nie jest łatwy do zdefiniowania, a po drugie, że jest nie do uniknięcia w działalności edukacyjnej czy popularyzacyjnej.

Analityczna filozofia historii

Wartym odnotowania wydarzeniem była sesja „The Philosophy of the Historical Sciences” prowadzona przez Jouni-Matti Kuukkanena (University of Oulu) podczas której zaprezentowali swoje referaty badacze skupieni w Centrum Filozofii Historiografii działającym przy Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu w Ostrawie. Aviezer Tucker w referacie “The Case for Philosophy of the Historical Sciences” przedstawił uogólniony model uprawiania nauk historycznych obejmujących przeszłość zarówno społeczeństw ludzkich jak i obiektów przyrody nieożywionej eksplorowanej przez takie nauki jak geologia czy kosmologia. Reprezentujących ten sam ośrodek David Černín (University of Ostrava) w referacie “Modelling from Silence: Absence of Evidence and Cliodynamics” przedstawił rekonstrukcję interpretacji ewidencji źródłowej będącej wytworem zarówno świadomej działalności ludzkiej jak i efektem poza-świadomych procesów przyrody (ożywionej i nieożywionej). Prezentacja obu badaczy wywołała ożywioną polemikę. Dyskutanci z Polski zwracali uwagę na konieczność uwzględnienia modelu badań historycznych Jerzego Topolskiego, który posługując się podobną aparaturę pojęciową i terminologią potrafił znacznie bardziej wysubtelnić badaną przez siebie problematykę. W ramach „ostrawskiej szkoły filozofii historiografii” referaty przedstawiali także Georg Gangl (“Across All Straits: The Dené–Yeniseian hypothesis and the historical sciences proposal” i Adam Timmins (“When Epistemic Niches Go Bad: The Cautionary Tale of Historical Theory”, a w innej sesji zaprezentował się inny przedstawiciel tej szkoły – Eugen Zelenak ( “On Practices of Naming during Times of Social Transformation”).

Historyczność a/i dziejowość

Ważny teoretycznie był przeprowadzony przez Hansa Ruina warsztat “The Philosophical Roots of the Concept of Historicity”, w ramach którego dyskutowano fragmenty tekstów Martina Heideggera (Bycie i czas) i Waltera Benjamina (O pojęciu historii). W połączeniu z wystąpieniami z innych paneli, “Historicity and Historicality” Luke’a O’Sullivana (National University of Singapore) i “Historicity: Revisiting the Transfers of a Philosophical Concept” Servanne Jolivet (CNRS/PSL-ENS, Paris), pomogło ono w uświadomieniu, iż filozoficzne rozumienie historyczności nie jest jednolite oraz że w dyskusji na ten temat ukryty jest fundamentalny problem ontologiczny, wyrażający się w dualizmie terminologicznym “historyczności” (Historizität, historicity) i “dziejowości” (Geschichtlichkeit, historicality), zazwyczaj nierozpoznawanym.

Technologiczne mediacje czasu

Szczególnie interesująca była sesja „Techniques of Time: Rethinking Historicity in the Context of Technical Mediation”, wyróżniająca się bogactwem metodologicznym oraz szerokim doborem materiału badawczego. Przedstawiciele delegacji brazylijskiej podejmowali zagadnienie technologicznych przemian historyczności i pamięci. W tym kontekście szczególnie istotne były referaty: “Disruptive Archives? Senses of History and Time in a Digital and Catastrophic World” (Ian Kisil Marino, Federal University of Juiz de Fora), “Technics and Time in (Counter)Forensic Practice” (Pedro Telles da Silveira, University of São Paulo) oraz “The Media Archaeology of Historical Time: Exploring the Technical Foundations of Historicity” (Murilo Gonçalves, Federal University of Jataí). Pedro Telles da Silveira analizował funkcjonowanie tzw. evidence communities – wspólnot budowanych wokół praktyk dokumentowania, świadectwa i poświadczania wydarzeń istotnych dla danej społeczności. Referat ukazywał relacje między wiedzą historyczną a praktykami sądowo-śledczymi (forensic practices), które zostały istotnie przekształcone w latach 70. i 80. XX wieku wraz z rozwojem polityk pamięci oraz mechanizmów sprawiedliwości tranzycyjnej. Badacz wskazywał, że procesy te przyczyniły się do powstania międzynarodowego systemu humanitarnego opartego na procedurach śledczych służących lokalizowaniu i identyfikowaniu ofiar konfliktów oraz przemocy. Z kolei Ian Kisil Marino poświęcił swoje wystąpienie problematyce archiwów czasu rzeczywistego (real-time archives). Omawiał nowe podmioty uczestniczące w tworzeniu takich archiwów oraz strategie gromadzenia materiałów cyfrowych dokumentujących katastrofy i sytuacje kryzysowe. Referat odnosił się również do badań z zakresu historii cyfrowej i humanistyki cyfrowej, koncentrując się na funkcjach mediów cyfrowych w procesach dokumentowania współczesnych wydarzeń oraz na wyzwaniach związanych z długoterminowym zachowaniem i archiwizacją tego rodzaju materiałów.

Główne tendencje współczesnej filozofii i teorii historii

Konferencję zakończył panel, w którym udział wzięli: Marnie Hughes-Warrington (Adelaide University), María Inés La Greca (National University of Tres de Febrero) oraz Zoltán Boldizsár Simon (Lithuanian Institute of History) i Berber Bevernage (Ghent University). Dyskutowano m.in. na temat kolejnej konferencji INTH, która odbędzie się w 2028 roku w São Paulo.

Ważnym wydarzeniem konferencji było wręczenie nagród przyznawanych wspólnie przez The International Commission for the History and Theory of Historiography (ICHTH) i International Network for Theory of History (INTH) za najlepszą książkę i najlepszą pierwszą książkę z zakresu historii i teorii historiografii opublikowane w latach 2024–2025. Nagrodę za najlepszą pierwszą książkę otrzymał Natan Elgabsi (Finlandia) za pracę „Existential Ethics and the Philosophy of Historiography”. Szczególnym powodem do satysfakcji dla środowiska poznańskiego był fakt, że w gronie finalistów znalazła się również książka dr. hab. Marcina Moskalewicza, absolwenta Wydziału Historii UAM, „Hannah Arendt’s Ambiguous Storytelling. Temporality, Judgment, and the Philosophy of History” (Bloomsbury, 2024), co potwierdza silną pozycję poznańskich badań nad teorią i filozofią historii na arenie międzynarodowej.

Podsumowując konferencję można powiedzieć, że główne tematy paneli koncentrowały się wokół problemu historyczności (dziejowości), temporalności (czasowości) oraz przemian współczesnej wiedzy o przeszłości. Konferencja wyraźnie pokazała, że teoria historii znajduje się dziś w fazie głębokiej transformacji: od klasycznej refleksji nad narracją historyczną ku badaniom nad czasem, materialnością, środowiskiem, technologią i alternatywnymi ontologiami przeszłości. Najsilniej reprezentowany był nurt badań nad temporalnością. Dyskutowano o różnych reżimach historyczności, wieloczasowości, kryzysie linearnego czasu historycznego, pojęciu epoki, presentyzmie, przyszłościowości (futurity) oraz nowych sposobach rozumienia relacji między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. Panele takie jak „The Times of History”, „Layers of Time and Pluritemporality”, „Reconceptualizing Time Beyond Chronology” czy „Periodization and the Ordering of Time” wskazywały, że pytanie o naturę czasu historycznego pozostaje centralnym problemem współczesnej teorii historii.

Wyraźnie obecny był także postantropocentryczny i środowiskowy nurt w humanistyce. Liczne sesje poświęcono antropocenowi, geologicznym i biologicznym temporalnościom, historiom więcej-niż-ludzkim, relacjom między historią i środowiskiem oraz nowym formom ekologicznego myślenia o czasie. Panele „Conceptualizing the Anthropocene”, „More-than-Human and Posthuman Historicities” czy „The Anthropocene and Geological Time” pokazywały, że teoria historii coraz intensywniej dialoguje dziś z humanistyką środowiskową, naukami o Ziemi i studiami posthumanistycznymi.

Istotnym nurtem była również refleksja nad kondycją postsekularną, pluralnymi historycznościami i epistemologiami nie-zachodnimi. Dyskutowano o widzach Indygenicznych, podejściach dekolonialnych, alternatywnych ontologiach czasu oraz możliwości współistnienia wielu modeli rozumienia przeszłości. Panele dotyczące postsekularnych i dekolonialnych historyczności ujawniały wyraźne odejście od jednej uniwersalnej, zachodniej wizji historii ku bardziej pluralistycznym i relacyjnym formom wiedzy o przeszłości.

Bardzo rozbudowany był blok poświęcony pamięci, traumie i polityce przeszłości. Wiele referatów dotyczyło przemocy, wojny, sprawiedliwości historycznej, pamięci zbiorowej i konfliktów pamięci. Szczególnie widoczna była problematyka związana z Ukrainą oraz nowymi formami autorytaryzmu. Towarzyszyły temu refleksje nad emocjami, żałobą, świadectwem i doświadczeniem katastrofy. Wyjątkowo mocno wybrzmiał także temat „ataków na historię”. Trzy duże panele analizowały niszczenie archiwów, manipulację historią, denializm, represje wobec historyków, polityczne wykorzystywanie przeszłości oraz cyfrowe formy dezinformacji. Był to jeden z najbardziej politycznych wymiarów konferencji i zarazem sygnał, że teoria historii coraz częściej postrzega siebie jako narzędzie diagnozowania współczesnych kryzysów demokracji.

Silnie obecna była także problematyka mediów cyfrowych i AI. Dyskutowano o algorytmizacji historii, mediach społecznościowych, cyfrowych archiwach, technicznych mediacjach czasu historycznego oraz wpływie LLM-ów na praktykę historyczną.

Nie zabrakło również bardziej klasycznej filozofii historii. Wiele referatów dotyczyło Haydena White’a, Collingwooda, Vica, Heideggera, Nietzschego, Cassirera, fenomenologii i hermeneutyki. Szczególnie widoczny było zainteresowanie ideami Haydena White’a — poświęcono mu dwa osobne panele dotyczące katastrofy, narracji i historycznej wzniosłości (sublime). Znaczącą część programu zajmowały również zagadnienia metodologiczne i epistemologiczne: pytania o naturę nauk historycznych, status wiedzy historycznej, rolę świadectwa, epistemiczne zaufanie oraz przemiany zawodu historyka. Towarzyszyły temu dyskusje nad historią publiczną, muzeami, edukacją historyczną i rolą historyka w przestrzeni publicznej.

Całość programu pokazała bardzo wyraźnie, że współczesna teoria historii oddala się od wyłącznie tekstualnej refleksji nad reprezentacją przeszłości i coraz mocniej koncentruje się na pytaniach o relacje między czasem, materią, środowiskiem, technologią, emocjami i przyszłością. Konferencja ujawniła również rosnące przekonanie, że wiedza o przeszłości nie służy już jedynie interpretacji minionego świata, lecz ma pomagać orientować się w epoce kryzysów, niepewności i gwałtownych transformacji.

Tekst: Krzysztof Brzechczyn, Michał Chudecki, Ewa Domańska, Jakub Muchowski, Adrian Trzoss, Mariia Varlygina, Wiktor Werner, Tomasz Wiśniewski
(red. Ewa Domańska)
Zdjęcia: Erik Peinar, Ewa Domańska, Adrian Trzoss